BusinessArtService Logo DonkerBlauw Transparant

Een atelier met ambitie

Atelier23 ontstond als pilot van zorgorganisatie Siza, oorspronkelijk een woon- en werkplek voor mensen met een lichamelijke beperking. Later kwamen daar cliënten met niet-aangeboren hersenletsel, autisme of andere ondersteuningsvragen bij. Binnen de activiteitencentra van Siza – bedoeld om structuur te bieden met een duidelijke scheiding tussen week en weekend – ontstond iets bijzonders. ‘Er zaten mensen bij voor wie creatief werken duidelijk meer was dan dagbesteding,’ vertelt vaste begeleider Charlotte Madsen. Het ging vaak om oud-kunstenaars of mensen die zó authentiek werkten dat ze vanzelf in een conceptuele beeldtaal dachten. Collega’s gingen gericht op zoek naar deze makers, verspreid over verschillende locaties, en brachten hen samen voor professionele begeleiding.

Zo groeide Atelier23 uit tot een atelier met een eigen signatuur en een duidelijke ambitie. Wat begon met zeven deelnemers, is inmiddels een professioneel werkatelier met zo’n veertig kunstenaars. Ze werken in wisselende samenstellingen en worden begeleid door drie vaste krachten en één invaller – allen met een kunstachtergrond. ‘Onze rol is vooral het begeleiden van het werkproces, niet het sturen van de werkvorm. Schilderen, tekenen, keramiek: alles is mogelijk,’ aldus Charlotte. Maar de ondersteuning gaat verder dan alleen het werk zelf. Kunstenaars leren hier ook exposeren, praten over hun werk, hun netwerk onderhouden en een goede prijs durven vragen. Zo ontdekken ze dat hun werk waarde heeft.

Hoge lat, hoge kwaliteit

Atelier23 is vanaf het begin opgezet als een professionele werkomgeving, geen vrij inloopatelier. Nieuwe kunstenaars worden beoordeeld door een ballotagecommissie die kijkt naar de kwaliteit van het werk én de intrinsieke motivatie van de kunstenaar. ‘We willen dat iemand al actief bezig is,’ zegt Charlotte. ‘Niet dat iemand zich aanmeldt omdat hij als kind ooit een leuke tekening maakte.’ Ook inzet telt: kunstenaars zijn minimaal twee dagen per week aanwezig. Charlotte legt uit dat ze echt gedrevenheid wil zien: ‘anders glijden we al snel af naar een hobby- of dagbestedingssfeer.’ Nieuwe kandidaten starten met een oriëntatiefase van twee dagdelen. Begeleiders observeren dan hoe iemand werkt, zich opstelt en of er voldoende motivatie en ervaring is. Zijn beide partijen positief, dan volgt een proefperiode van drie maanden. Charlotte: ‘We horen vaak: hèhè, eindelijk een plek die mij snapt.’ In de proefperiode worden vaste werkdagen afgesproken. Als iemand vooral op gestuurd enthousiasme draait, zie je dat volgens Charlotte al snel: ‘Na twee weken komt diegene te laat, of is zijn spullen vergeten. Daar prikken we zo doorheen.’

Een belangrijke voorwaarde van het pilotproject was het slaan van een brug naar de buitenwereld. Daarom werd er direct een kunstuitleen opgezet. ‘Onze ontwikkeling komt echt doordat we vasthielden aan die ballotage en hoge lat,’ zegt Charlotte. ‘Dat was binnen een organisatie als Siza – waar het motto is: iedereen hoort erbij – niet vanzelfsprekend. Maar juist die strenge kwaliteitseisen hebben ons gebracht waar we nu zijn.’

Leren exposeren

De kunstenaars bij Atelier23 werken onder contract en met duidelijke afspraken. Hun werk wordt twee keer per jaar beoordeeld door een externe kunstcommissie, bestaande uit kunstenaars uit verschillende disciplines uit de regio Arnhem. ‘Dat houdt ons scherp’, zegt Charlotte. ‘Zo zorgen we dat er echt werk van kwaliteit in de collectie komt.’

Ook exposeren leren de kunstenaars stap voor stap. Charlotte: ‘We bouwen het rustig op. Zo hebben we nu een kunstenaar wiens werk in het trappenhuis hangt. Dat is in ons eigen gebouw, met eigen mensen, maar wél met een officiële opening.’ De volgende stap is een expositieruimte in het leerrestaurant van een beroepsopleiding in Arnhem. Een vreemde omgeving, maar wel met een vertrouwde groep. Om het jaar organiseert Atelier23 een grote tentoonstelling in het eigen pand, waarbij het hele gebouw – inclusief horeca en vergaderruimtes – wordt omgetoverd tot expositieruimte. Het is uitgegroeid tot een feestelijk en succesvol evenement, waarbij de kunstenaars niet alleen hun werk tonen, maar ook met bezoekers in gesprek gaan. ‘Vooral dat laatste vinden ze heel spannend,’ zegt Charlotte, ‘maar het is heel goed om dat zo vaak mogelijk te doen.’

Helemaal oké

Binnen Atelier23 werken grofweg twee typen kunstenaars. De één gebruikt kunst als doel: zij ontwikkelen zich als kunstenaar, bouwen een netwerk op en onderhouden dat. Voor de ander is kunst vooral een middel – een manier om tot rust te komen, zich te uiten of emotionele verwerking te vinden. ‘We zijn absoluut geen therapeuten,’ benadrukt Charlotte. ‘Ze mogen hier lekker hun gang gaan. Het mag overal over gaan: dood, seks, liefde, religie, angst…’ Het is van grote waarde dat de begeleiders allemaal een kunstachtergrond hebben – zij begrijpen het creatieve proces als geen ander en kijken nergens van op. ‘Als er eindeloos blote piemels worden getekend, geschilderd of gekleid, dan is dat helemaal oké.’ In tegenstelling tot bij een therapeutische aanpak wordt er niets geanalyseerd. ‘We laten dat helemaal los.’ Er zijn bij Atelier23 geen grenzen en dat werkt heel bevrijdend: de kunstenaars kunnen zichzelf zijn, zonder dat daar meteen een oordeel aan hangt.

Kansen voor groei

Door die vrijheid ziet Atelier23 de kunstenaars niet alleen op artistiek vlak groeien, maar ook als mens. Waar de reguliere zorg vaak veel taken overneemt, kiest Atelier23 bewust voor zelfstandigheid: ‘Wij zijn in de eerste plaats kunstenaars, daarna pas hulpverleners. De mensen moeten hier veel dingen zelf oplossen, en dat werkt fantastisch.’ Charlotte benadrukt dat het atelier geen therapie is, maar een plek waar kunstenaars zichzelf mogen zijn en waar frustraties worden omarmd als kansen voor groei. ‘In elk beeldend proces komt een moment van frustratie. Een hobbyist legt het dan weg, of gaat verder met iets wat hij al kent of kan. Maar wij willen juist dat kunstenaars doorgaan en door die frustratie heen komen. Daar ontstaat juist iets: nieuwe inzichten of een ontwikkeling. Zo leren ze veerkracht.’ Bij kunstenaars die vanaf het begin meedraaien, is duidelijk te zien hoe zij zijn gegroeid. Charlotte: ‘We zien mensen veranderen van iemand met talent maar met weinig richting, naar een kunstenaar die bewuste keuzes maakt en het eigen werk met vertrouwen de wereld instuurt.’

Over outsider art

Binnen Atelier23 wordt regelmatig gesproken over de term ‘outsider art’. Die roept gemengde gevoelens op. ‘Sommige kunstenaars die een kunstopleiding hebben gevolgd, voelen zich er ongemakkelijk bij,’ vertelt Charlotte. ‘De oorspronkelijke betekenis verwijst naar mensen zonder opleiding die vanuit woeste emoties kunst maken. Dat past niet bij iedereen hier. We hebben ook mensen die door letsel of overbelasting zijn uitgevallen, maar wel degelijk een kunstachtergrond hebben.’ Daarom spreekt het atelier liever van mensen die op een unieke manier met kunst in aanraking zijn gekomen en bevlogen zijn geraakt. Maar de beladen associatie met ‘outsider art’ blijft hardnekkig. ‘We hebben hier een erg getalenteerde kunstenaar die niet mee wil doen met ons reguliere expositieprogramma, want dan valt-ie te veel onder de outsiders. Maar hij redt het dan ook weer niet binnen de reguliere kunstwereld. Dat is best ingewikkeld.’

Inclusiviteit door diversiteit

Vrij van die negatieve connotatie is er volgens Charlotte niets mis met het label ‘outsider art’ – deze kunstenaars stáán ook in zekere zin buiten de maatschappij, en zeker buiten de reguliere kunstwereld. Ze leiden geen doorsnee leven: ze hebben te maken met zorg of beperkingen. Charlotte: ‘Ze zijn anders, maar dat is oké. Inclusiviteit bereik je juist door diversiteit. Ik denk dat we daar als maatschappij veel meer aan hebben dan iedereen maar als gelijk te zien. Wij willen alleen niet de nadruk leggen op de beperking, we willen juist werken vanuit de mogelijkheden.’ De kunstenaars van Atelier23 vormen een unieke groep met een eigen identiteit die binnen de kunstwereld opereert. De kracht van hun kunst zit vaak in het onverwachte. Het past niet altijd binnen de lijntjes, maar schopt ook niet tegen heilige huisjes. Charlotte vertelt dat ze altijd meedoen met reguliere kunstwedstrijden en het werk van de kunstenaars inzenden zonder de naam van het atelier te noemen. ‘We doen mee, en we zien wel. Het werk moet gewoon gezien worden, dat is ons doel.’

Erkenning

De groep kunstenaars bij Atelier23 is net zo divers als hun werk, en dat vraagt om een bredere kijk op wat kunstenaarschap is. Gelukkig lijkt er in de kunstwereld iets te veranderen. ‘We bestaan al twintig jaar, maar pas sinds een paar jaar is er meer erkenning voor deze kunstenaars,’ zegt Charlotte. Er wordt opnieuw gekeken naar wat het kunstenaarschap precies betekent, en achterhaalde, stijve definities worden steeds meer losgelaten. Initiatieven zoals Stichting Special Arts, een organisatie die zich inzet voor de zichtbaarheid en waardering van kunst gemaakt door mensen met een beperking, versterken deze beweging.

Atelier23 werkt samen met twee andere Arnhemse ateliers die de wens delen om een centrale plek in de stad te hebben waar ze hun werk kunnen tonen en bezoekers makkelijk kunnen binnenlopen. Een ondersteunend educatief programma maakt ook deel uit van dit plan. Zo is er contact met een filmhuis, dat een randprogramma wil verzorgen met documentaires over outsider art. Daarnaast toont Museum Arnhem interesse om meer inclusiviteit in de eigen collectie op te nemen en wil Atelier23 daarbij betrekken. Charlotte: ‘Het lijkt alsof de wereld er een beetje klaar voor is.’

Samenwerking met impact

De samenwerking tussen Atelier23 en Business Art Service begon ruim tien jaar geleden, tijdens een awardwedstrijd in het Kröller-Müller Museum. In die periode won maatschappelijk verantwoorde kunst (MVO-kunst) aan terrein. Business Art Service was op zoek naar kunstenaars die aansloten bij dit profiel en kwam zo bij Atelier23 terecht. Voor Atelier23 is die samenwerking van grote waarde. Kunstwerken die via de kunstuitleen worden verhuurd, leveren een bijdrage aan een fonds waarmee extraatjes worden bekostigd – zoals apparatuur, excursies of educatief materiaal. Omdat het atelier draait op zorggelden, is daar normaal gesproken geen budget voor, maar dankzij de kunstuitleen kan er tóch in worden geïnvesteerd. Het fonds is vrij besteedbaar en komt rechtstreeks ten goede aan de kunstenaars. Voor hen draagt deze samenwerking ook bij aan hun zelfvertrouwen, motivatie en ontwikkeling. Toegang tot de zakelijke sector en deelname aan initiatieven zoals de jaarlijkse Art Awards vergroot niet alleen hun zichtbaarheid, maar ook hun erkenning als kunstenaar.

Geen zorgcliënt, maar kunstenaar

Bij Atelier23 ligt de focus niet op wat kunstenaars níet kunnen, maar juist op wat ze wél te bieden hebben. Ze creëren omdat ze dat kunnen, omdat ze het nodig hebben – of omdat het voor hen soms de enige manier is om contact te maken met de maatschappij. Niet als zorgcliënt, maar als kunstenaar. Dat geeft hen het gevoel volwaardig deel uit te maken van de samenleving, en bij te dragen op een manier die bij hen past. En precies die ruimte krijgen ze bij Atelier23. Charlotte: ‘We blijven aan de weg timmeren om gezien te worden voor wat we zijn: een enthousiaste kluit kunstenaars met rauwe randjes.’